CBAM nedir ve nasıl uyum sağlanır?

Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM), AB’ye ithal edilen karbon yoğun ürünlerin üretiminde ortaya çıkan emisyonları, AB içinde üretilmiş olsalardı ödeyecekleri karbon bedeliyle eşitler. Pratikte bu, Türkiye’den AB’ye çelik, alüminyum, çimento veya gübre satan üretici için doğrudan bir fiyat kalemidir.

CBAM kimi kapsıyor?

Tüzük 2023/956 altı ürün grubunu kapsıyor:

• Demir ve çelik — Türkiye’nin kapsam içindeki en büyük AB ihracat kalemi
• Alüminyum — elektrik yoğun üretim nedeniyle gömülü emisyon farkı yüksek
• Çimento — proses emisyonu payı yüksek
• Gübre
• Elektrik
• Hidrojen

Kapsam CN kodu düzeyinde tanımlıdır. Aynı sektörde faaliyet göstermeniz yetmez — sattığınız spesifik ürünün CN kodu listede olmalıdır. Kapsam kontrolü, uyum çalışmasının ilk adımıdır ve genellikle sürprizle biter: birçok üretici bazı ürünlerinin kapsamda, bazılarının dışında olduğunu fark eder.

Yükümlü kim: siz mi, ithalatçı mı?

Hukuken yükümlü AB’deki ithalatçıdır. Beyanı o verir, sertifikayı o satın alır, cezayı o öder.

Ancak veriyi siz sağlarsınız. İthalatçı, ürününüzün gömülü emisyonunu bilmez; bunu üreten tesisten öğrenmek zorundadır. Ve bu bağımlılık ticari sonucu belirler:

• Gerçek tesis verisi sağlarsanız, ithalatçı gerçek değeri beyan eder.
• Veri sağlamazsanız, varsayılan değerler devreye girer — ve varsayılan değer, verimli üreticiyi cezalandıracak şekilde temkinli belirlenir.
• Aradaki fark bir pazarlık kalemine dönüşür. İthalatçı bu farkı ya fiyatınızdan düşer ya da daha iyi veri veren bir tedarikçiye geçer.

Takvim: neredeyiz?

Geçiş dönemi 1 Ekim 2023 – 31 Aralık 2025 arasında yalnızca raporlama yükümlülüğü getirdi; mali yük yoktu. 1 Ocak 2026’da kesin dönem başladı ve gömülü emisyonlar artık maliyet doğuruyor.

Yükümlülük nasıl hesaplanıyor?

Denklemin sözle ifadesi şu: ithal edilen miktar, ürünün gömülü emisyon yoğunluğuyla çarpılır. Bulunan emisyondan, AB’li üreticinin aldığı ücretsiz tahsisata denk gelen pay ve menşe ülkede fiilen ödenmiş karbon bedeli düşülür. Kalan net emisyon kadar CBAM sertifikası teslim edilir; sertifikanın fiyatı AB Emisyon Ticaret Sistemi’nin haftalık ortalama fiyatına endekslidir.

Bu denklemde sizin kontrol edebileceğiniz tek değişken gömülü emisyon yoğunluğudur — daha doğrusu, o yoğunluğun gerçek ölçümle mi yoksa varsayılan değerle mi belirleneceğidir.

Gömülü emisyon: doğrudan ve dolaylı

Hesap yalnızca sizin bacanızdan çıkanı kapsamaz:

• Doğrudan emisyonlar — üretim prosesinizde ortaya çıkanlar.
• Dolaylı emisyonlar — kullandığınız elektriğin üretiminden kaynaklananlar. Türkiye’nin elektrik üretim karması nedeniyle bu kalem, özellikle alüminyum ve elektrik ark ocaklı çelik üretiminde belirleyicidir.
• Öncül ürünlerin gömülü emisyonu — sizin girdi olarak aldığınız yarı mamullerin taşıdığı emisyon. İşte tedarik zinciri veri toplamanın kaçınılmaz hâle geldiği yer burasıdır: kendi tesisinizi mükemmel ölçseniz bile, girdinizin emisyonunu tedarikçinizden almadan hesabınız kapanmaz.

Gerçek veri ile varsayılan değer arasındaki fark ne kadar?

Bunu dürüstçe cevaplamanın tek yolu, kendi rakamlarınızla hesaplamaktır. Aşağıdaki örnek yöntemi gösteriyor — kendi verinizle aynı yapıyı kurabilirsiniz.

Kendi rakamlarınızla bu hesabı çıkarmak istiyorsanız, üretim tonajınızı ve elinizdeki ölçüm verisini paylaşın; görüşmede birlikte yapalım.

Uyum için ne gerekiyor?

Uymamanın sonucu ne?

Cezai yükümlülük ithalatçıdadır: eksik teslim edilen her sertifika için ceza uygulanır ve yükümlülük ortadan kalkmaz. Ancak üretici tarafındaki sonuç idari değil ticaridir ve daha hızlı gelir:

• Veri veremeyen tedarikçi, ithalatçının maliyetini öngörülemez hâle getirir.
• Öngörülemez maliyet, tedarikçi değişikliğinin en yaygın gerekçesidir.
• Bu eleme, yasal son tarihlerden önce yaşanır — çünkü ithalatçı kendi bütçesini önceden kurmak zorundadır.

Sık sorulan sorular